Nhật Bản tiếp tục là thị trường du học & việc làm sau tốt nghiệp lớn nhất khu vực Đông Á đối với người Việt Nam trong năm 2026. Tuy nhiên đây cũng là thị trường có khung pháp lý phức tạp nhất do giao thoa giữa ba luồng dịch chuyển: (i) du học theo visa Ryugaku (留学), (ii) lao động kỹ năng đặc định theo Tokutei Ginou (特定技能) và (iii) lao động chuyên môn theo Gijinkoku Kokusai/Gijutsu (技人国, 技術・人文知識・国際業務).
Bài viết phân tích chuyên sâu khung pháp lý cho ba luồng dịch chuyển trên, đặc biệt là các điểm vùng giao thoa với Luật 69/2020/QH14 về xuất khẩu lao động, các rủi ro mà doanh nghiệp tư vấn du học Nhật và đối tác Việt – Nhật thường gặp.
1. Tổng quan thị trường du học Nhật Bản 2026
Theo công bố của Tổ chức Hỗ trợ Sinh viên Nhật Bản (JASSO) đầu năm 2026, số lượng sinh viên Việt Nam đang theo học tại Nhật vượt mốc 62.000 người, chiếm vị trí thứ hai chỉ sau Trung Quốc. Đồng thời, theo Cục Quản lý lao động ngoài nước, hơn 290.000 người Việt đang cư trú tại Nhật theo các diện thực tập sinh, kỹ năng đặc định và lao động chuyên môn — Nhật Bản là thị trường tiếp nhận lao động Việt lớn nhất thế giới.
Hai xu hướng chủ đạo cho năm 2026:
- Học viên Việt Nam chuyển từ visa du học sang Tokutei Ginou hoặc Gijinkoku sau tốt nghiệp ngày càng phổ biến — đẩy hợp đồng dịch vụ tư vấn du học vào vùng giao thoa với pháp luật XKLĐ.
- Bộ Tư pháp Nhật siết chặt cấp tư cách lưu trú đối với trường tiếng Nhật và senmon (trung cấp/cao đẳng nghề) có tỉ lệ "biến mất" cao — ảnh hưởng trực tiếp đến hồ sơ COE (Certificate of Eligibility) của học viên Việt.
Trên góc độ pháp lý, doanh nghiệp tư vấn du học Nhật và doanh nghiệp dịch vụ XKLĐ phải tuân thủ đồng thời các văn bản chính của Việt Nam: Luật 69/2020/QH14, NĐ 112/2021/NĐ-CP, NĐ 372/2025/NĐ-CP (sửa đổi 112/2021), NĐ 125/2024/NĐ-CP, Luật BVQLNTD 2023, Luật BVDLCN 2023 và Luật Quảng cáo sửa đổi 2024.
2. Visa Ryugaku (留学) — Visa du học chính thức
Ryugaku là tư cách lưu trú duy nhất dành cho người học chính quy tại các cơ sở giáo dục Nhật Bản được Bộ Giáo dục Nhật công nhận. Đặc điểm trọng yếu:
- Thời hạn: 3 tháng – 4 năm 3 tháng tùy chương trình, được gia hạn cho đến khi tốt nghiệp.
- Quyền làm thêm: tối đa 28 giờ/tuần trong kỳ học và 40 giờ/tuần trong kỳ nghỉ dài, kèm điều kiện phải có giấy phép "Shikaku-gai katsudou Kyokasho" (資格外活動許可) do Cục Xuất nhập cảnh cấp. Vi phạm khung 28h/tuần là một trong những lý do từ chối gia hạn visa phổ biến nhất.
- COE (在留資格認定証明書): được nhà trường Nhật nộp Bộ Tư pháp Nhật xin trước, là điều kiện bắt buộc để học viên Việt xin visa tại Lãnh sự quán Nhật.
Doanh nghiệp tư vấn du học Việt Nam cần ghi nhớ: visa Ryugaku là tư cách HỌC, không phải tư cách LÀM VIỆC. Mọi quảng cáo "đi Ryugaku để kiếm tiền" đều có dấu hiệu sai lệch bản chất pháp lý của visa, vi phạm Điều 7 Luật BVQLNTD 2023.
3. Lộ trình điển hình của du học sinh Việt tại Nhật
Một lộ trình du học chuẩn cho người Việt thường gồm 3–4 giai đoạn:
- Giai đoạn tiếng Nhật (1–2 năm) tại trường Nihongo Gakko (日本語学校) — yêu cầu N5/N4 đầu vào, mục tiêu N2 đầu ra.
- Giai đoạn senmon (専門学校) 2 năm — đào tạo nghề (điều dưỡng, công nghệ thông tin, du lịch, thiết kế), kết thúc nhận bằng Senmonshi (専門士).
- (Tùy chọn) Daigaku (大学) hoặc Daigakuin (đại học/cao học) 2–6 năm — tiếp tục bằng cử nhân/thạc sĩ tại đại học Nhật.
- Chuyển visa làm việc — sau tốt nghiệp senmon hoặc đại học, chuyển sang Gijinkoku Kokusai (技人国) nếu công việc phù hợp ngành đã học, hoặc Tokutei Ginou (特定技能) nếu công việc thuộc 16 ngành kỹ năng đặc định.
Pillar tổng quan về tư vấn pháp lý cho công ty du học được trình bày trong bài Tư vấn pháp lý công ty du học 2026 — Hub tổng quan; điều kiện kinh doanh tổng quát theo NĐ 125/2024 đã được phân tích trong Điều kiện kinh doanh dịch vụ tư vấn du học 2026; thủ tục thành lập riêng cho công ty du học Nhật trong bài Thành lập công ty tư vấn du học Nhật Bản — ký quỹ 500 triệu.
4. Hợp đồng dịch vụ tư vấn du học Nhật — chuẩn theo BVQLNTD 2023 và Bộ GD&ĐT
Hợp đồng dịch vụ tư vấn du học Nhật chịu điều chỉnh kép bởi NĐ 125/2024/NĐ-CP (điều kiện kinh doanh) và Luật BVQLNTD 2023 (quan hệ với khách hàng – học viên/phụ huynh). Các điểm bắt buộc trong mẫu hợp đồng:
- Tách bạch dịch vụ tư vấn và dịch vụ trung gian thanh toán học phí: NĐ 125/2024 yêu cầu công ty công khai mức phí dịch vụ tư vấn riêng, không gộp vào học phí trường Nhật để né thuế.
- Cấm hứa hẹn 100% đậu COE: COE là quyết định của Bộ Tư pháp Nhật. Mọi cam kết "bao đậu COE" hay "bao có visa" đều vi phạm Điều 7 Luật BVQLNTD 2023 và Luật Quảng cáo sửa đổi 2024 (mức phạt 60–80 triệu).
- Quy định hoàn cọc khi COE bị từ chối: Điều 19 BVQLNTD 2023 buộc hợp đồng phải minh bạch tỷ lệ hoàn. HTIC khuyến nghị hoàn 75–90% học phí và lệ phí dịch vụ đã ứng trước.
- Bảo vệ dữ liệu cá nhân học viên: Khi gửi hồ sơ tài chính (sao kê 500 triệu chứng minh, giấy xác nhận thu nhập) sang trường/Bộ Tư pháp Nhật, phải có sự đồng ý bằng văn bản theo Luật BVDLCN 2023.
5. Chuyển đổi visa sang Tokutei Ginou (特定技能) và Gijinkoku Kokusai (技人国)
5.1. Tokutei Ginou (特定技能) — Kỹ năng đặc định
Tokutei Ginou được Nhật Bản triển khai từ 04/2019, mở rộng phạm vi lên 16 ngành nghề từ năm 2024 (xây dựng, nông nghiệp, ngư nghiệp, điều dưỡng, chế biến thực phẩm, dịch vụ ăn uống, sản xuất ô tô, đóng tàu...). Hai cấp độ:
- Tokutei Ginou 1 (特定技能1号): 5 năm tối đa, không bảo lãnh gia đình. Có thể xin từ trong Nhật (sinh viên Ryugaku) hoặc từ nước ngoài (qua chương trình EPA/đối tác Việt – Nhật).
- Tokutei Ginou 2 (特定技能2号): không giới hạn gia hạn, được bảo lãnh gia đình — lộ trình đến định cư vĩnh trú.
Điểm pháp lý cốt lõi: nếu chuyển từ trong Nhật (sinh viên Ryugaku → Tokutei Ginou) thì không thuộc phạm vi Luật 69/2020/QH14, vì người Việt đã ở Nhật và việc xin tư cách mới là quan hệ trực tiếp với Bộ Tư pháp Nhật. Tuy nhiên, nếu agent Việt đưa người sang Nhật theo dạng Tokutei Ginou ngay từ đầu (tuyển tại Việt Nam) thì bắt buộc áp Luật 69/2020/QH14 và doanh nghiệp phải có Giấy phép dịch vụ XKLĐ.
5.2. Gijinkoku Kokusai (技人国, 技術・人文知識・国際業務)
Đây là tư cách lưu trú dành cho lao động trí thức cao (kỹ sư, marketing, biên dịch, kế toán...). Yêu cầu chuyên môn đại học hoặc kinh nghiệm 10 năm. Không giới hạn thời hạn (gia hạn 1, 3, 5 năm) và bảo lãnh gia đình. Đây là đích đến lý tưởng cho sinh viên Việt Nam tốt nghiệp đại học tại Nhật.
Pháp lý phía Việt Nam: chuyển sang Gijinkoku từ Ryugaku không thuộc Luật 69/2020 do quan hệ tuyển dụng là trực tiếp giữa người Việt và chủ sử dụng Nhật. Nhưng nếu công ty Việt tổ chức tuyển từ Việt Nam và đưa sang Nhật làm Gijinkoku, thì phải xin Giấy phép XKLĐ.
6. Khi nào "vừa học vừa làm" thành vi phạm pháp luật Nhật
Quy định 28 giờ/tuần là khung cứng. Vi phạm dẫn đến 3 hậu quả nghiêm trọng:
- Từ chối gia hạn visa — học viên buộc xuất cảnh khi visa hiện tại hết hạn.
- Từ chối xin chuyển visa sang Tokutei Ginou/Gijinkoku — toàn bộ lộ trình lên work permit bị chặn.
- Cấm tái nhập cảnh 3–10 năm trong trường hợp nghiêm trọng (làm 60h/tuần trong nhiều tháng).
Doanh nghiệp tư vấn du học Nhật phải có nội dung cảnh báo bằng văn bản trong hợp đồng về khung 28h/tuần. HTIC khuyến nghị thêm một biên bản riêng để học viên ký xác nhận đã được cảnh báo — đây là phòng tuyến quan trọng tránh tranh chấp khi học viên bị mất visa và quay đơn kiện công ty tư vấn.
7. Vùng giao thoa với Luật 69/2020/QH14 — khi nào agent cần Giấy phép XKLĐ
Ranh giới phân biệt:
- Đi học rồi mới làm tại Nhật (Ryugaku → Tokutei Ginou/Gijinkoku qua đăng ký chuyển visa với Bộ Tư pháp Nhật): chỉ cần Giấy phép kinh doanh tư vấn du học theo NĐ 125/2024.
- Tuyển trực tiếp tại Việt Nam đưa sang Nhật làm việc (Tokutei Ginou từ Việt Nam, thực tập sinh kỹ năng — Ginou Jisshu): bắt buộc Giấy phép dịch vụ XKLĐ theo Luật 69/2020/QH14 + NĐ 112/2021 + NĐ 372/2025. Xem hướng dẫn xin Giấy phép tại bài Tư vấn pháp lý XKLĐ 2026 — 7 nghĩa vụ doanh nghiệp.
Vi phạm — đưa người sang Nhật dưới danh nghĩa "du học" nhưng thực chất là lao động — có thể bị truy cứu theo Điều 14 Luật 69/2020/QH14, mức phạt đến 1 tỷ đồng và đình chỉ kinh doanh.
8. Tám rủi ro pháp lý phổ biến của agent Nhật Bản
- Cam kết việc làm sau tốt nghiệp — không có cơ sở vì việc tuyển dụng do chủ sử dụng Nhật quyết định.
- Quảng cáo "bao đậu COE/visa" — vi phạm Điều 7 BVQLNTD 2023 + Luật Quảng cáo 2024.
- Gộp học phí và phí dịch vụ thành "trọn gói" — vi phạm NĐ 125/2024 về công khai phí dịch vụ.
- Đưa người sang Nhật theo Ryugaku để làm việc — vi phạm Điều 14 Luật 69/2020/QH14.
- Tranh chấp hoàn cọc khi COE bị từ chối — hợp đồng không nêu rõ tỷ lệ, dẫn đến vô hiệu điều khoản bất lợi theo Điều 19 BVQLNTD 2023.
- Nợ học phí lan kéo dài — agent ứng trước học phí của trường Nhật cho học viên, sau đó học viên không hoàn lại; cần điều khoản thế chấp/bảo lãnh trong hợp đồng.
- Hợp tác với trường tiếng Nhật bị Bộ Tư pháp đưa vào "danh sách đen" — agent có nguy cơ tất cả hồ sơ học viên bị từ chối COE, dẫn đến tranh chấp hàng loạt.
- Vi phạm bảo vệ dữ liệu cá nhân — chuyển sao kê tài chính, học bạ qua Zalo/Email không mã hóa; mức phạt theo Luật BVDLCN 2023 lên đến 5% doanh thu năm.
9. HTIC tư vấn gì cho công ty tư vấn du học Nhật
Công ty Luật HTIC có văn phòng đại diện tại Gunma và Osaka (Nhật Bản), cung cấp dịch vụ tư vấn toàn diện cho công ty tư vấn du học Nhật theo 4 lớp:
- Lớp 1 — Audit pháp lý: rà soát Giấy phép kinh doanh tư vấn du học theo NĐ 125/2024, ký quỹ 500 triệu, MOA với trường tiếng Nhật/senmon/đại học Nhật.
- Lớp 2 — Drafting hợp đồng song ngữ: hợp đồng dịch vụ tư vấn du học Việt-Nhật (chuẩn BVQLNTD 2023 + NĐ 125/2024), Standard Contract chuyển visa Tokutei Ginou/Gijinkoku, biểu mẫu đồng ý xử lý dữ liệu cá nhân.
- Lớp 3 — Compliance: chính sách quảng cáo tuân thủ Luật Quảng cáo 2024, quy trình hoàn cọc minh bạch khi COE bị từ chối, đào tạo nhân viên cảnh báo học viên về khung 28h/tuần.
- Lớp 4 — Tranh tụng: đại diện công ty xử lý khiếu nại học viên/phụ huynh tại Tòa án dân sự; bảo vệ trước thanh tra của Bộ GD&ĐT và Cục Quản lý lao động ngoài nước.
Để xem mô hình tư vấn cho thị trường Hàn Quốc (có vùng giao thoa với EPS tương tự Tokutei Ginou), tham khảo bài Du học + Việc làm Hàn Quốc 2026 — visa D-2/D-4/E-7 EPS; với thị trường Đức và chương trình Ausbildung tích hợp học – làm, xem Du học Đức 2026 — Hợp đồng Ausbildung & rủi ro pháp lý.
10. FAQ — Câu hỏi thường gặp
Q1. Công ty tôi chỉ tư vấn du học Ryugaku, có cần Giấy phép XKLĐ không?
Không. Bạn chỉ cần Giấy phép kinh doanh dịch vụ tư vấn du học theo NĐ 125/2024 (ký quỹ 500 triệu). Tuy nhiên, nếu mở rộng sang đưa người Việt sang Nhật theo Tokutei Ginou hoặc thực tập sinh kỹ năng từ Việt Nam, bạn cần Giấy phép dịch vụ XKLĐ theo Luật 69/2020/QH14.
Q2. Tôi có thể quảng cáo "100% đậu visa du học Nhật" không?
Không. Vi phạm Điều 7 Luật BVQLNTD 2023 và Luật Quảng cáo sửa đổi 2024 — mức phạt 60–80 triệu đồng và buộc cải chính công khai. COE là quyết định của Bộ Tư pháp Nhật, không công ty Việt Nam nào có quyền cam kết kết quả.
Q3. Học viên làm thêm 35h/tuần thì ai chịu trách nhiệm?
Học viên trực tiếp chịu hậu quả (mất visa, cấm tái nhập cảnh). Tuy nhiên, agent có thể bị học viên kiện đòi bồi thường nếu trước đó đã "tư vấn miệng" rằng có thể làm thêm thoải mái. HTIC khuyến nghị có biên bản cảnh báo bằng văn bản trong mọi hợp đồng.
Q4. Chuyển visa Ryugaku sang Tokutei Ginou có cần qua công ty XKLĐ Việt Nam không?
Không, nếu chuyển trong Nhật (sinh viên Ryugaku đã ở Nhật và đăng ký chuyển visa với Bộ Tư pháp Nhật). Quan hệ này nằm ngoài phạm vi Luật 69/2020/QH14.
Q5. COE bị từ chối, tôi phải hoàn bao nhiêu phần trăm?
Pháp luật không quy định tỷ lệ cứng nhưng hợp đồng phải nêu rõ trước khi ký. HTIC khuyến nghị hoàn 75–90% trừ chi phí dịch hồ sơ và phí trường Nhật đã chi trả thực tế. Điều khoản bất lợi quá mức có thể bị Tòa tuyên vô hiệu theo Điều 19 BVQLNTD 2023.
Q6. Trường tiếng Nhật đối tác bị Bộ Tư pháp Nhật đưa vào danh sách kiểm soát đặc biệt — học viên đã đóng phí, tôi phải làm gì?
Bạn có nghĩa vụ thông báo kịp thời cho học viên/phụ huynh (theo Điều 8 BVQLNTD 2023). Đề xuất chuyển trường khác cùng cấp độ + hoàn lại phần chênh lệch phí nếu có. Nếu học viên yêu cầu chấm dứt hợp đồng, hoàn lại phí dịch vụ theo tỷ lệ tương ứng. Lưu giữ toàn bộ thông báo bằng văn bản — là chứng cứ phòng tranh chấp.
Bài viết do đội ngũ luật sư Công ty Luật HTIC (Việt Nam, Gunma & Osaka) biên soạn. Mọi trao đổi chi tiết về hợp đồng tư vấn du học Nhật song ngữ Việt-Nhật, lộ trình chuyển visa Ryugaku → Tokutei Ginou/Gijinkoku, hay rà soát compliance với NĐ 125/2024 và Luật 69/2020/QH14, vui lòng liên hệ HTIC qua hotline 0379 044 299 hoặc trang Liên hệ.
